اگرچه بحران دو دهه گذشته خاورمیانه امنیتی بود اما بحران دو دهه آینده خاورمیانه حکمرانی و ناکارآمدی آ

اگرچه بحران'>بحران دو دهه'>دهه اخیر خاورمیانه'>خاورمیانه امنیتی بود اما بحران دو دهه آینده خاورمیانه حکمرانی و ناکارآمدی آن خواهد بود

دکتر حمید شاکری

پژوهشگر حقوق عمومی و مدرس دانشگاه

دلایل اهمیت خاورمیانه برای کشورهای دنیا به خصوص ابرقدرت ها دلایل مختلف می تواند داشته باشد از جمله؛ به خاطر مسائل اقتصادی و انرژی قوی منطقه به هر حال بایستی پذیرفت، هرچند که خاورمیانه و قلب آن یعنی منطقه خلیج فارس دارای تمدن، تاریخ و فرهنگ کهنی می باشد، اما آنچه که این منطقه را در جهان به این درجه از اهمیت رسانده است، معادن سرشار انرژی خصوصاً «نفت» آن می باشد. امتیازی که هیچ ویژگی دیگری نمی تواند در دنیا با آن رقابت کند، و این منطقه دارای بزرگترین ذخایر انرژی در جهان است. از سوی دیگر، از جمله عوامل مهم برای توجه اغلب کشورهای جهان به این منطقه، اهمیت استراتژیک و راهبردی منطقه خاورمیانه است. در واقع، خاورمیانه محل تلاقی سه قاره بزرگ آسیا، اروپا و آفریقا و مشتمل بر قلمروها و آبراه هایی است که در زمره پراهمیت ترین مناطق ژئواستراتژیک جهان می باشد. اهمیت استراتژیک و نظامی خاورمیانه به لحاظ مجاورت با دو اقیانوس اطلس و هند و وجود دریاهایی مانند دریای مدیترانه، دریای احمر، دریای خزر، دریای سیاه و همچنین خلیج فارس، از دیرباز مورد توجه کانون های قدرت جهانی بوده است علاوه بر این که وجود کانال ها و تنگه های استراتژیکی چون کانال سوئز (محل اتصال دریاهای مدیترانه و سرخ در مصر)، تنگه هرمز (محل اتصال خلیج فارس و دریای عمان)، تنگه های بسفر و داردانل (در شمال غرب ترکیه)، تنگه باب المندب (دریای سرخ به خلیج عدن در جنوب غربی عربستان)، تنگه جبل الطارق (اتصال دریای مدیترانه با اقیانوس اطلس)، نقش برجسته خاورمیانه را دو چندان کرده است. به همین منظور، تسلط بر این منطقه یکی از اصلی ترین منازعات دو ابرقدرت شوروی سابق و آمریکا در دوران جنگ سرد بود. در میان مناطق استراتژیک خاورمیانه، آبراه خلیج فارس و تنگه هرمز به لحاظ سوق الجیشی و ژئواستراتژیکی، یکی از چهارده نقطه مهم جهان به شمار می رود و بنا به نظریه دریاسالار (آلفرد ماهان آمریکائی)، خلیج فارس هارتلند زمین بوده و تسلط بر آن تسلط بر جهان است.
این ویژگی های ناب این منطقه موجب طمع بیش از پیش قدرتهای بین المللی جهت نفوذ در آن شده است. همین توجه و چشمداشت بیش از پیش کشورهای ابر قدرت به این منطقه باعث بروز بحران متعددی در این کشورها شده است.
در واقع بایستی اذعان کرد که،  خاورمیانه با بحران های عدیده ای دست و پنجه نرم می کند مانند؛ بحران آب ، بحث زنان، بحران بیکاری جوانان، بحران اقتصادی و تورم، فرسودگی زیرساخت ها، ضعف در ارائه خدمات عمومی، مشکل اقلیت ها و هویت جمعی و گروه های مسلحانه و… طبیعتاً مسائل کشوری مثل عراق با مسائل کشوری مثل عمان یا قطر بسیار متفاوت است اما به نظر می رسد چیزی که در صدر همه مشکلات خاورمیانه وجود دارد و در حال تبدیل شدن به بحران است و به تعبیر برخی ها از مرحله تبدیل شدن به بحران گذشته ایم و در خود بحران هستیم، مساله ضعف در حکمرانی است. متاسفانه اغلب کشورهای منطقه حتی کشورهای شاخ آفریقا با بحران حکمرانی روبرو هستند. این بحران خود را در اشکال مختلفی نشان می دهد. این بحران و ناتوانی در اداره امور کشور باعث می شود بحران هایی چون بیکاری جوانان و محیط زیست و مساله زنان و آموزش و بهداشت و مدیریت کرونا خود را نشان بدهد. مشکلاتی در خاورمیانه وجود دارد که به اشکال مختلف با ناتوانی در حکمرانی یا اداره کارامد کشور مرتبط می شود و وجود فساد نیز باعث می شود این ناکارآمدی شکل تشدید کننده ای داشته باشد، نظیر آن چیزی که ما در برخی کشورها مثل افغانستان دیدیم. در افغانستان حکمرانی ضعیف بود ولی فساد، تشدید آن و تبدیل شدن به عامل غارت منابع کشور باعث فروپاشی حکمرانی شد. بایستی در نظر داشته باشیم که در دو دهه گذشته در خاورمیانه مهمترین مساله برای کشورهای منطقه مساله امنیتی بود و  در دو دهه آینده بزرگترین مساله کشورهای منطقه افزایش بحران حکمرانی و اداره کارآمد کشورها خواهد بود چرا که برخی از کشورهای منطقه هنوز الفبای حکمرانی نمی دانند همین مساله بحران حکمرانی در منطقه خاورمیانه تشدید خواهد کرد.
ذکر این نکته حائز اهمیت است که در دو دهه آینده قدرت در خاورمیانه به شدت چندقطبی بین ایران، ترکیه و عربستان به بازیگران اصلی منطقه دنبال خواهد شد. هر کدام از سه کشورها به هر حال یک سری نقاط مثبت دارند. کشور ایران اگر می خواهد در منطقه حرف اول بزند و معادلات منطقه به سمتی که می خواهد سوق دهد بایستی ابتدا به ساکن اوضاع اقتصادی خود هر چه سریعتر سروسامان بدهد وگرنه قافیه به کشور ترکیه با عربستان واگذار خواهد کرد.

مقالات و یادداشت هایی از حمید شاکری ...